Ljóminn um séra Friðrik

Eftirfarandi er lokakafli bókar minnar Séra Friðrik og drengirnir hans sem Ugla gaf út haustið 2023:

Ljóminn sem leikið hefur um minningu séra Friðriks Friðrikssonar minnir um margt á sögur frá elstu tíð um helga menn. Helgisögur og þjóðsögur geta út af fyrir sig verið ágætar bókmenntir, en í þessari bók er fjallað um hann eins og hvern annan veraldlegan mann með kostum sínum og göllum. Annað á ekki við í sagnfræðilegri ævisögu. Sjónum er sérstaklega beint að dálæti hans á drengjum og samskiptum við þá, enda eru þau einn gildasti þátturinn í endurminningum hans.

Óhætt mun að segja að enginn Íslendingur á síðari öldum hafi verið borinn eins miklu lofi og séra Friðrik, ekki einu sinni þjóðhetjan Jón Sigurðsson forseti, „sómi Íslands, sverð þess og skjöldur“. Orð Sigurbjörns Einarssonar biskups við útför séra Friðriks 1961 um að hann væri jafnoki hinna helgu til forna voru ekki hin fyrstu sem féllu í þá veru. Löngu fyrir andlát hans var kominn sterkur vísir að nokkurs konar helgifestu hans, kanoníseringu, ef nota má hugtak úr kaþólsku um lúterskan mann. Góðvinur hans í Danmörku, séra Olfert Ricard, lét þau orð falla í ræðu 1926 að þegar séra Friðrik færi til himna hundrað ára gamall, myndi hin þá sameinaða lúterska og kaþólska kirkja taka hann í dýrlingatölu sem „heilagan Friðrik“, enda væri hann þegar orðinn helgur maður. Þetta var að vísu sagt í vinsamlegri glettni, en gefur þó vísbendingu.

Á 75 ára afmæli séra Friðriks 1943, þegar hann var í Danmörku, spurði arftaki hans á stól framkvæmdastjóra KFUM í blaðagrein af ósvikinni alvöru: „Hvers vegna komst hann í helgra manna tölu í lifanda lífi – ungur að aldri og heldur þeim sessi?“ Svar hans var: „Það er leyndardómurinn.“ En nærri má fara. Það er einkum tvennt sem haldið hefur nafni – og á sinn hátt helgi – séra Friðriks á lofti: Annars vegar hófsamur lífsmáti hans, með vissum meinlætablæ, fas það og framkoma sem hann tamdi sér og hin sterka og heita trúarsannfæring hans. Hins vegar og ekki síður æskulýðsstarfið fjölskrúðuga í Reykjavík í byrjun síðustu aldar með uppeldisáhrifum sínum og örvandi andrúmslofti. Við þetta má bæta einstökum persónutöfrum sem margir hafa vitnað um.

Séra Friðrik fékk snemma áhuga á dýrlingum og helgum mönnum kristninnar og las sér mikið til um þá. Þekkti hann vel einkenni þeirra, auðmýkt og hógværð, meinlæti og sjálfsafneitun, trúfesti og guðrækni. Áttu þessi kynni sterkan þátt í hneigð hans til kaþólsku á yngri árum. Hann hreifst einnig af óvígðum mönnum sem helguðu líf sitt góðgerðastarfi í þágu fátækra og umkomulausra. Er líklegt að hann hafi meðvitað eða ómeðvitað kosið að feta í fótspor slíkra manna. Nám hans í latínuskólanum, háskólanum í Kaupmannahöfn og Prestaskólanum og „tengslanet“ hans í íslensku samfélagi veitti honum tækifæri til að hefja sig upp úr fátækt æskuáranna. Hann hefði getað kosið sér tryggari afkomu og betur launað starf en það sem ofan á varð. Val hans hefur mörgum þótt hrífandi dæmi um fórnfýsi.

Næsta víst er að allur almenningur leit á þá starfsemi sem séra Friðrik hafði á boðstólum fyrir börn og unglinga sem hollar og heilbrigðar tómstundir og að kristilegar samkomur hans hefðu siðbætandi uppeldisáhrif fremur en að fólk hafi viljað að ungmennin „frelsuðust“ eða tækju „afturhvarfi“ eins og það hét á máli KFUM. Lítill jarðvegur var fyrir heittrúarstefnu á Íslandi. Veraldlegu þættirnir í starfi séra Friðriks reyndust líka lífseigastir eins og sumarbúðir KFUM og KFUK og íþróttastarf knattspyrnufélagsins Vals, vitna best um. Fólk leit fram hjá bókstafstrú séra Friðriks og þótt hann tæki sér óhikað í munn svo sterk orð um fjandann og vistarverurnar í neðra á fundum með unga fólkinu að einhverjir héldu að hann væri að blóta, fyrirgafst honum það eins og eldmessurnar sem hann flutti um syndafall, dómsdag og útskúfun, vegna þess að hann þótti svo geðþekkur, einlægur og barngóður. Eitt sinn þegar honum var heitt í hamsi og hélt því fram að stofnun fríkirkjusafnaðar í Hafnarfirði væri verk djöfulsins, vildi prestur safnaðarins aðÞórhallur Bjarnarson biskup ávítaði hann. Kaldhæðnislegt svar biskups er í minnum haft: „Æ, við verðum að fyrirgefa honum séra Friðriki þetta, af því að hann meinar alltaf það sem hann segir.”

Endurminningarnar sem séra Friðrik skrifaði með hléum á löngu árabili, og oft er vitnað til í þessari bók, voru mikið lesnar, þóttu skemmtilegar, fróðlegar og hreinskilnar og áttu vafalaust stóran þátt í að festa í sessi þá viðfelldnu mynd af honum sem áður var orðin ríkjandi. Engan þarf að undra að stundum misminnir hann um atburði, ýkir eða sneiðir hjá viðkvæmum efnum; sjálfsævisögur eru yfirleitt barmafullar af sjálfsréttlætingu og undanskotum óþægilegra minninga. Nútímalesandi hlýtur hins vegar að staldra við og undrast ýmislegt sem hann segir þar um samskipti sín við drengi og pilta. Séra Friðrik er svo gagntekinn hrifningu af þeim, svo hugfanginn og upptekinn af þeim, að stundum hefur það beinlínis óviðfelldna ásýnd. Sama marki brennt er ýmislegt sem dregið er fram í þessari bók úr sendibréfum hans til ungra vina, skrif hans um sæta stráka í minnisbókum og eitt og annað í óbirtum textum frá hans hendi, svo sem áhugi hans á leynifélagi með drengjum.

Samtímamenn séra Friðriks veittu dálæti hans á drengjum athygli og töluðu um það, en yfirleitt aðeins í góðlátlegum tón að því er virðist. Velta má fyrir sér hvort sterk þjóðfélagsstaða hans og vinsældir hafi veitt honum vernd og lokað fyrir umtal um óþægilega hluti. Snemma veittu menn athygli seiðmagni séra Friðriks. Drengir og ungir menn hrifust af honum. „Ég ber fullt traust til yðar næst frelsara mínum herra Jesú Kristi,“ sagði einn þeirra. „Aldrei hafði neinn maður haft önnur eins áhrif á mig við fyrstu sýn og hann,“ sagði annar. Traustið til hans var algert. Einn skólabræðra séra Friðriks talaði um hið „mikla og sjaldgæfa afl“ sem hann hefði yfir barnssálum. Árið 1922 sagði í grein um hann í danska dagblaðinu Nationaltidende að honum væri „veitt sjaldgæf náðargáfa til að starfa meðal ungra manna“. Honum væri sérstaklega gefið að tala við hálfstálpaða drengi, hann hefði „blátt áfram hin hugvitsamlegustu tök á þeim“. Við útförina sagði Sigurbjörn Einarsson biskup að séra Friðrik hefði hlotið „náðargáfu persónulegra töfra“ og vitað „um það vald sem hann gat haft yfir öðrum“. Náðargjöfum fylgdu freistingar, sagði biskup, „því hættulegri sem þær eru duldari“. En biskup fullyrti jafnframt að séra Friðrik hefði aldrei misnotað þetta afl sitt því að hann hefði verið hafinn yfir slíkt.

Séra Friðrik fór ekki leynt með þá sannfæringu sína að almættið vekti yfir honum og gæfi honum bendingar um hvað gera skyldi. Þetta hefur ekki farið fram hjá drengjunum hans og hlýtur að hafa haft áhrif á það hvaða augum þeir litu hann. Séra Friðrik vissi að drengir litu upp til hans og áttu það til að „gleypa hvert orð“ af vörum hans, eins og hann orðar það í einni minnisbókinni. „Ég man hve hann hreif okkur drengi, er hann talaði, það var eins og stöfuðu geislar úr augum hans, við hlustuðum á hann með hinni mestu athygli, svo að segja gleyptum hvert orð af vörum hans,“ sagði Þorfinnur Kristjánsson prentari í endurminningum sínum. Í bréfi til ungs vinar 1908 kveðst séra Friðrik finna að hann njóti sérstakrar handleiðslu Drottins sem stýri penna sínum og ákveði stundum hverjum hann skrifi og um hvað. Af sendibréfi til hans frá öðrum ungum manni um svipað leyti má ráða að drengirnir skynja að það sé viðhorf hans að strákar eigi ekkert að vera að eltast við stelpur og finnst eins og þeir þurfi að afsaka sig fyrir það. En í því efni toguðu á móti sterkari kraftar mannlegrar náttúru en séra Friðrik réð við.

Á stríðsárunum seinni á öldinni sem leið og í kjölfar þeirra fóru nýir vindar að blása um íslenskt samfélag og það varð smám saman víðsýnna en áður. Það er líklega ekki tilviljun að þá fara að heyrast raddir um séra Friðrik sem ekki er kunnugt um áður – en rötuðu þó ekki á prent. Löng fjarvera hans frá Íslandi magnaði í senn helgi hans og dró úr henni. Var m.a. farið að slúðra um að hann sæist á ferð á vafasömum slóðum næturlífsins í Kaupmannahöfn. Sigurður A. Magnússon rithöfundur víkur í ævisögu sinni að umtali um kynhneigð hans: „Um það gengu sögur og sumar illkvittnar, að dálæti séra Friðriks á drengjum og fálæti gagnvart  stúlkum stafaði af duldum hneigðum til eigin kyns. Hafi svo verið er ekkert nema gott um það að segja, því að hverjar svo sem hneigðirnar voru samþættust þær jákvæðum öflum persónuleikans sem urðu uppistaðan í djúpum mannskilningi og innblásinni forystu.“

Sigurður bendir á að frumkvæði séra Friðriks í félagsmálum Reykjavíkur fyrir fyrri heimsstyrjöld, þegar hann var í blóma lífsins, eigi sér enga hliðstæðu og vitni um athafnaþörf sem kannski megi rekja til þeirrar „göfgunar hvatalífsins sem sálfræðingum verður tíðrætt um,“ eins og hann kemst að orði. Vel má vera að eitthvað sé til í þessu. Saga Kristins í kaflanum hér að framan er þó dæmi um að hvatalífið gat orðið „göfguninni“ sterkara. En hafa ber í huga að Friðrik var þá fjörgamall og ef til vill komin á hann elliglöp þótt hann sé sagður „mjög ern“ í blaðaskrifum frá þessum tíma.

Skömmu eftir aldarafmæli séra Friðriks lét þáverandi formaður KFUM, Bjarni Eyjólfsson, þau orð falla, að dómurinn um hann ætti áreiðanlega eftir að breytast. „Og að sumu leyti finnst mér það kvíðvænlegt,“ bætti hann við og horfði þá meðal annars til breyttra viðhorfa í garð Olferts Ricard í Danmörku. Bjarni reyndi að draga upp myndir af ólíkum hliðum hins látna leiðtoga, veikum sem sterkum, en ekkert af því var birt opinberlega. Þeir sem helst hafa lagt rækt við minningu séra Friðriks á undanförnum áratugum hafa lagt áherslu á það sem er hrífandi í sögu hans, en þögn hefur að mestu hvílt yfir öðrum þáttum. Það er ekki óalgengt þegar stórmenni og áhrifavaldar eiga í hlut.

Í sjálfsævisögu sinni frá 1985 segir Sigurður A. Magnússon að við kynni sín af séra Friðriki hafi máðst úr huga sér ímynd hefðbundins heilagleika hans, án þess þó að hann hafi sett niður af þeim sökum.

Hann reyndist ákaflega mannlegur í öllu sínu dagfari, sjálfhverfur og dyntóttur, liðdrægur og höfðingjakær, sneyddur þjóðfélagslegu innsæi og hugmyndalegu djúpsæi. Hann var klénn í guðfræði og fremur óáheyrilegur ræðumaður.

En hvað sem um þetta megi segja hafi ekki dulist að séra Friðrik hafi verið stórmenni, ofið úr mörgum og sundurlausum efnisþáttum, rúmað mikið af andstæðum mannlegrar náttúru en fengið þær með einhverjum dularfullum hætti til að falla í ljúfa löð.

Séra Friðrik Friðriksson reynist hafa verið margslungin persóna. Reynt hefur verið án tilfinningasemi og hlutdrægni að varpa ljósi á fleiri hliðar á persónu hans en gert hefur verið fram að þessu með það að markmiði að sýna manninn sjálfan af holdi og blóði með verðleikum sínum og veikleikum. Lesendur verða síðan sjálfir að vega og meta það sem hér er dregið fram.

(Allar tilvísanir í heimildir er að finna í bókinni).