„Dýrðlegir strákar“

Hér eru glefsur úr bók minni Séra Friðrik og drengirnir hans þar sem segir frá aðdáun hans á drengjum og piltum sem verða á vegi hans og leynifélagi sem hann hafði áhuga á að koma á fót.

Á ferðalaginu um Danmörku [1902] heldur Friðrik minnisbók sem hann ritar á dönsku og hefur hún varðveist meðal skjala hans. Þar eru ýmsar athugasemdir um stráka og unga menn sem hann hittir og stofnar stundum til kunningsskapar við. Hann gistir á Missionshótelinu í Höfn sem kunningi hans úr KFUM, Svend Hansen, stjórnar. Þangað fær hann gest úr starfsliði KFUM, guðfræðinemann Johannes Henrik Faber sem seinna verður prestur í Frederiksted á St. Croix, nýlendu Dana í Karíbahafi. „Faber kom klukkan hálf tvö um nóttina,“ skrifar hann 24. september. Kannski er Faber næturhrafn eins og Friðrik. Hann umgengst mikið vin sinn Bjarna Jónsson sem nú er við guðfræðinám við háskólann. Einn daginn er Friðrik staddur í Horsens á Jótlandi: „Ég hitti elskulegan dreng […] latínuskólapilt, saklausan og yndislegan. Vildi gjarnan hitta hann aftur.“ Í Kolding rekst hann 27. september á nokkra myndarlega stráka („nogle prægtige“) og er einn þeirra sérlega yndislegur. Sunnudaginn þar á eftir kynnist hann sendisveini á hjóli sem hann segir yndislega góðan og hafi hann gleypt hvert orð af vörum sínum. („yndig fin Dreng, som slugte hvert Ord“). Í byrjun október hittir hann annan sendisvein á götum Kaupmannahafnar, sá er 14 ára, yndislegur og opinn, stór og dásamlegur („yndig og aaben, stor og dejlig“). Og Friðrik man vel eftir því hve ræðan um litlu refina í Álaborg árið áður féll í góðan jarðveg og endurtekur hana að minnsta kosti tvívegis á fundum með drengjum í KFUM, fyrst í Kaupmannahöfn og svo í Kolding, en nefnir ekki hvort einhverjir þeirra hafi í kjölfarið leitað sálusorgunar hjá sér vegna synda sinna.

„Dýrðlegir strákar“

Sumarið 1905 eru mörg hundruð Norðmenn á víð og dreif á Austfjörðum, flestir við síldveiðar, aðrir við útróðra, en einnig er fjöldi að störfum við norskar hvalveiðistöðvar á Fáskrúðsfirði, í Hellisfirði og Mjóafirði. Norskt sjómannatrúboð biður Friðrik um að fara austur og halda samkomur fyrir landa sína. Kveðst hann hafa tekið fúslega í erindið og siglir snemma í júlí austur með farþegaskipinu Hólum. Segir hann í löngu máli frá ferðalaginu í endurminningum sínum.

              Í minnisbók hans frá þessum tíma, ritaðri á dönsku eins og minnisbókin í Danmerkurferðinni 1902, er ýmislegt hripað niður um drengi sem hann hittir og hrífst af. Á leiðinni austur er höfð stutt viðdvöl í Vestmannaeyjum og heimsækir Friðrik þá ungan vin sinn, Jóhann Þ. Jósefsson, sem nú er orðinn 19 ára. Þegar komið er í sjávarplássin fyrir austan eru það norsku strákarnir sem helst fanga athygli hans. Honum þykja margir þeirra fallegir, „smukke“. Í Berufirði hittir hann Norðmenn sem stunda þaðan síldarútgerð. „Þeir eru mjög vinsamlegir og á meðal þeirra eru dýrlegir strákar („prægtige Gutter“),“ skrifar hann og nafngreinir tvo sem honum líst best á. Hvar sem hann kemur er laglega stráka að finna og skrifar hann oft niður nöfn þeirra og fæðingardaga og ýmsar athuga-semdir um þokka þeirra (svo sem „en lys og smuk Yngling“, „en rigtig tækkelig ung Mand. Jeg kom til at holde meget af ham“ eða „en skön og elskværdig Dreng“). Á einum stað í endurminningunum víkur hann að þessum kynnum. Kveðst hann hafa hitt pilt frá Stafangri á Reyðarfirði.

Hann er 16 ára gamall en svo stór að ég held, að ég engan dreng á þeim aldri hafi séð eins föngulegan og hann. En þrátt fyrir stærðina var hann barnslega bljúgur og skein barnsleg alvara úr augum hans. Hann gekk með mér alllanga stund og gerði mig að andlegum trúnaðarmanni sínum. Ekki man ég, hvað hann hét, en mynd hans og viðkynning er mér ljós og lifandi í minni.

            Á Reyðarfirði gistir Friðrik hjá Jóni Finnbogasyni kaupmanni og konu hans, Björgu Ísaksdóttur. Þau eiga fjögur ung börn, tvo stráka, Óskar og Albert, og tvær stelpur, Borghildi og Rannveigu. Nefnir Friðrik strákana í endurminningunum („mjög ljúfir drengir og urðu mjög hændir að mér“) en minnist ekki á stelpurnar. Löngu seinna rifjar Jakob Frímannsson kaupfélagsstjóri, sem kvæntist Borghildi, þetta upp og segir að Friðrik hafi tekið miklu ástfóstri við drengina báða og varla mátt af þeim sjá. „Dæturnar leit hann ekki á og virtist varla vita af nærveru þeirra,“ segir Jakob og nefnir að mörgum áratugum seinna, þegar Friðrik er í heimsókn hjá þeim á Akureyri og hittir frú Björgu, hafi þau rifjað þessa daga upp. Mundu þau bæði eftir að Friðrik hafði verið nokkuð síðbúinn þegar strandferðaskipið sem flutti hann frá Reyðarfirði blés til brottfarar. Þegar Friðrik er að stíga um borð sér hann að drengirnir eru ekki viðstaddir. Fréttist að þeir séu uppi á Oddnýjarheiði skammt frá.

Ekki mátti hann þó fyrir nokkra muni láta hjá líða að kveðja drengina, en hleypur eins og fætur toga upp á heiðina, nær að kveðja þá og komst með naumindum til skips, áður en það lagði úr höfn. En dæturnar gleymdist alveg að kveðja.

Leynifélag fyrir drengi og pilta

 Meðal varðveittra skjala séra Friðriks liggur handrit án ártals sem geymir reglur í ellefu greinum um leynifélag sem hann kallar Bandalagið. Ekki er vitað hvort það tók til starfa. Handritið er skrifað eftir að Friðrik tekur prestsvígslu aldamótaárið 1900 því hann titlar sig „séra“. Sennilega er að það frá fyrsta áratug aldarinnar. Í fyrstu grein félagslaganna segir:

Bandalagið er leynilegur félagsskapur, okkar á milli, og fá ekki fleiri þátttöku en vér undirritaðir, og þeir sem vér allir einhuga óskum að bjóða í það.

Engar undirskriftir fylgja þó plagginu en það er með rithendi Friðriks og reglurnar bera orðfæri hans og hugmyndum ljóst vitni.

„Þetta bandalag er í sambandi við við séra Fr. Fr. og er hann félagsfaðir þátttakenda og stjórnar félaginu,“ segir í annarri greininni. Við blasir að Friðrik hefur ætlað sér að hafa tögl og hagldir í félagsskapnum. Hann hefur aldrei verið hrifinn af lýðræði; ótakmarkað einveldi telur hann besta stjórnskipulagið. En ekki vantar að göfug hugsjón búi að baki:

Markmið bandalagsins er að félagsmenn hjálpi hver öðrum af fremsta megni til alls þess sem gott er, fagurt og sómasam-legt. Vér skoðum oss alla sem bræður, og höfum rétt til að áminna og aðvara hver annan í bróðurlegum anda, og biðja hver fyrir öðrum, og hafa gætur hver á öðrum. Vér setjum oss það markmið að verða góðir og duglegir, ráðvandir og kurteisir menn, og aðstoða hver annan í því.

Bandalagið er eingöngu fyrir drengi og unglingspilta, þótt það sé ekki sérstaklega tekið fram, eins og nokkrar greinar félagslaganna bera vott um: félagsmenn skulu „gleðja gamalmenni“, „aldrei hrekkja börn“ og „vera varkárir með peninga“. Það virðist hugsað sem veraldlegur félagsskapur til að hafa siðbætandi áhrif á ungu mennina. Hvergi er minnst á nein trúarleg atriði eins og í samþykktum KFUM og kemur það nokkuð á óvart þegar Friðrik á í hlut.

Í fimmtu grein félagslaganna segir að hver bandalagsmaður hafi rétt

til að játa fyrir félagsföður sínum“, það er Friðriki, „ávirðingar sínar og hafa hann fyrir trúnaðarmann í öllu,“ en hann hefur á móti „rétt og skyldu til að uppörva, ávíta og styrkja þann, er þannig játar honum ávirðingar sínar.

Bandalagið virðist þannig öðrum þræði og kannski ekki síst hugsað sem leynifélag um skriftir og syndajátningar lærisveina Friðriks. En það er ráðgáta hvað vakir nákvæmlega fyrir Friðriki með þessu fyrirkomulagi. Vera má að hann telji sig geta komist nær piltunum en hægt er í KFUM; það sé auðveldara í lokuðu félagi sem engin utan þess veit af. Leynifélag höfðar vafalaust sterkt til ákveðinnar spennuþarfar og ævintýraþrár drengja og pilta og liðkar um málbein þeirra á eintali við Friðrik.